Paragraaf 2 - Weerstandsvermogen en risicobeheersing

Aanleiding en achtergrond

De Gemeente Albrandswaard voert actief beleid op de beheersing van de risico’s die de gemeente loopt. Door een scherp inzicht in de actuele risico's wordt de organisatie in staat gesteld om op verantwoorde wijze besluiten te nemen. Ook wordt gekeken naar de maatregelen die worden getroffen om de risico’s af te dekken. Voor de risico’s waarvoor geen maatregelen getroffen kunnen worden, bijvoorbeeld omdat het verzekeren ervan te duur zou zijn, wordt ingeschat welke buffer noodzakelijk is. Deze buffer is het weerstandsvermogen.

In deze paragraaf wordt verslag gedaan van de resultaten van de meest recente herijking/inventarisatie van risico’s en maatregelen. Op basis van de geïnventariseerde risico’s en de beschikbare financiële middelen (weerstandscapaciteit) is het weerstandvermogen berekend.

Risicoprofiel concern Albrandswaard

Om de risico's van Gemeente Albrandswaard in kaart te brengen is in samenwerking met het regieteam Albrandswaard en de GR BAR-organisatie een risicoprofiel opgesteld. Dit risicoprofiel is tot stand gekomen met behulp van het softwareprogramma NARIS® (NAR Risicomanagement Informatie Systeem) waarmee risico's systematisch in kaart kunnen worden gebracht en beoordeeld.
Omdat binnen de GR BAR-organisatie het grootste deel van de producten en diensten wordt geleverd voor de drie gemeenten en de GR BAR-organisatie zelf geen algemene reserve kent, dient de benodigde weerstandscapaciteit middels de afgesproken verdeelsleutel opgevangen te worden door de deelnemende BAR gemeenten.

In de gemeentelijke top 10 ziet u de verzameling aan BAR risico’s terug als één geconsolideerd risico met als percentage 100%.

Alle risico’s worden 2 maal per jaar herijkt en er wordt continu geanticipeerd op nieuwe risico’s.
Alle onzekerheden dan wel risico’s die niet in de begroting (kunnen) worden opgenomen worden vanaf het moment dat zij kwantificeerbaar zijn opgenomen in het risicoprofiel.

Actuele ontwikkelingen

Gevolgen Corona pandemie.
Op het moment van het maken van deze programmabegroting zijn we nog volop bezig de gevolgen van de coronacrisis in beeld te brengen en kunnen we nog niets concreets melden. Hiervoor volgt nog dit jaar een separaat voorstel waarin de consequenties voor het lopende jaar 2020 en lange termijn gevolgen 2021-2024 worden geschetst. Hierin actualiseren we tevens ons risicoprofiel indien blijkt dat de impact dusdanig groot is dat bijstelling noodzakelijk is.

GR BAR organisatie.
De ontwikkeling van de BAR-organisatie als uitvoeringsorganisatie is qua risicoprofiel stabieler geworden en het totale risico van de BAR-organisatie neemt over 2020 verder af. Afgelopen periode is er door nieuwe taken en nieuwe wetgeving lang sprake geweest van een negatieve trend waarin met name onzekerheid door onbekendheid een belangrijke rol speelde. Inmiddels is over de hele breedte sprake van toename in de beheersbaarheid op de meest risicovolle processen en veranderingen. De BAR-organisatie is een fase van gerichte doorontwikkeling ingegaan waarbij risicogerichte verbeterslagen worden gemaakt.

ICT, informatiebeveiliging, privacybescherming.
Voor de risico’s op het gebied van informatiebeveiliging, privacybescherming en de beheersing van het ICT gerelateerde risico’s vormt de doorontwikkeling van de BAR-organisatie een belangrijke verzameling van maatregelen. In de hele breedte worden stap voor stap de onzekerheden van nieuwe en/of veranderende wet en regelgeving gemitigeerd.

Om de beveiliging van informatie en de wijze waarop er wordt omgegaan met gevoelige gegevens op professionele wijze op te pakken, zijn ook in 2020 verdere verbeterstappen gemaakt. Risico’s op sancties (bijvoorbeeld datalekken) die kunnen worden opgelegd door verwijtbaar handelen zijn hiermee afgenomen in omvang. Op het gebied van de ICT beveiliging en data protectie zijn de strenge eisen nageleefd. De risico’s op dit gebied blijven in lijn met het landelijke beeld stevig.

Er blijft veel aandacht voor het algemene dreigingsbeeld, gevoed door diverse incidenten bij diverse overheidsinstellingen.

Maatschappij, decentralisaties.
Het domein Maatschappij speelt een belangrijke rol in de bewegingen binnen het risicoprofiel. In de periode 2014-2018 is vorm gegeven aan het inrichten en het uitvoering geven aan de nieuwe taken die vanuit de decentralisaties op de gemeenten afkwamen. Aanvankelijk was er, zoals bij alle grote transities, sprake van een hoog risico. Inmiddels neemt de grip binnen het domein toe en daarmee neemt het risico af. Investeringen in de bedrijfsvoering/administratieve organisatie (fundament) dragen in belangrijke mate bij aan de ingezette positieve trend.

Het landelijke beeld uit tussentijdse evaluaties laat zien dat de hele 3D transitie op diverse vlakken zeker nog tot 2021 doorloopt. Veel gemeenten moeten intussen stevig uit eigen budget bijpassen.

Vpb-last
De Vennootschapsbelasting geldt vanaf 1 januari 2016. Op dit moment heeft de Belastingdienst nog geen aanslagen opgelegd bij de BAR-gemeenten. Dit volgt wel op korte termijn. Landelijk gezien heeft de Belastingdienst op dit moment enkele aanslagen vennootschapsbelasting 2016 bij andere gemeenten opgelegd. Vooral het onderwerp reclameactiviteiten is daarbij afwijkend. De Belastingdienst is van mening dat dit onderwerp belastingplichtig is, maar gemeenten zijn van mening dat dit beslist niet het geval is. Dit meningsverschil hebben wij ook telkens als risico benoemd en meegenomen.

Een aantal gemeenten heeft de samenwerking al gezocht met de VNG en de kennisgroep Belastingen van de VNG is inmiddels ook actief aan de slag gegaan met het onderwerp reclame-activiteiten voor de vennootschapsbelasting. Het is de intentie van de VNG dat zoveel mogelijk gemeenten hierbij aansluiten, om op deze wijze gezamenlijk te kunnen procederen jegens de Belastingdienst op dit onderwerp. De procedurekosten blijven voor gemeenten dan ook zo laag mogelijk.

Binnenkort zullen de BAR-gemeenten individueel afstemming hebben met de belastingdienst over dit onderwerp, de route van bezwaar en beroep en de koppeling met de kennisgroep Belastingen van de VNG.

Risico's

In onderstaand overzicht staan de 10 belangrijkste (geconsolideerde) risico's gepresenteerd die de grootste invloed hebben op de berekening van de benodigde weerstandscapaciteit.

overzicht van de 10 grootste risico's

Totaal grote risico's € 8.220.000
Overige risico's € 1.060.000
Totaal alle risico's € 9.280.000

Het overzicht toont risico’s die incidenteel schade op kunnen leveren met daarbij het maximale financiële gevolg. De onderstaande tabel geeft aan hoe groot de kans is in lengte van tijd.

Kwantiteit Referentiebeelden Kans Toelichting kansklasse
klasse
10% <0 of 1 keer per 10 jaar 1 Deze klasse wordt gehanteerd voor risico's waarvan het
onwaarschijnlijk is dat deze zich in de komende jaren voordoen.
30% 1 keer per 5-10 jaar 2 Deze klasse wordt gehanteerd voor risico's waarvan het niet
waarschijnlijk is dat deze zich in de komende jaren voordoen.
50% 1 keer per 2-5 jaar 3 Deze klasse wordt gehanteerd voor risico's die zich in het
komende jaar wel maar ook niet kunnen voordoen.
70% 1 keer per 1-2 jaar 4 Deze klasse wordt gehanteerd voor risico's waarvan het
waarschijnlijk is dat ze zich in de komende jaar zullen voordoen.
90% 1 keer per jaar of > 5 Deze klasse wordt gehanteerd voor risico's waarvan het zeer
waarschijnlijk is dat ze zich in de komende jaar zullen voordoen.

Op basis van de ingevoerde risico's is een risicosimulatie uitgevoerd. De risicosimulatie wordt toegepast omdat het reserveren van het maximale bedrag niet nodig is omdat de risico’s nooit allemaal tegelijk en in hun maximale omvang zullen optreden.

Onderstaande figuur en de bijhorende tabel tonen de resultaten van de risicosimulatie.

grafische weergave van de risicosimulatie

Uit de simulatie volgt dat 90% zeker is dat alle risico’s van Albrandswaard kunnen worden afgedekt met een bedrag van € 3.026.799 (benodigde weerstandscapaciteit).

Benodigde weerstandscapaciteit bij verschillende zekerheidspercentages
Percentage Bedrag
10% € 1.222.343
25% € 1.594.873
50% € 2.043.584
75% € 2.540.886
90% € 3.026.799
95% € 3.324.652

Risicoprofiel grondbedrijf

Voor het berekenen van het risicoprofiel voor het grondbedrijf is aangesloten bij het Meerjaren Perspectief Ontwikkelprojecten (MPO) 2020. Voor het grondbedrijf wordt het risicoprofiel niet gesimuleerd, maar wordt de kans van optreden maal het effect van optreden opgenomen. Hierbij is rekening gehouden of het gewaardeerde risico binnen het resultaat van het project opgevangen kan worden. Wanneer dit niet het geval is, heeft dit een effect op het risicoprofiel.

MPO 2020 MPO 2019 MPO 2020 MPO 2019
Project Risico's (ongewogen en gesaldeerd) Risico's (ongewogen en gesaldeerd) Risico's (gewogen en gesaldeerd) Risico's (gewogen en gesaldeerd) Verschil Op te vangen in grond-exploitatie Niet op te vangen in grondexploi-tatie
A B C=A-B D E=D-A
Verliesgevend
Centrum Ontwikkeling Poortugaal Emmastraat -120.000 -144.000 -56.000 -54.000 -2.000 0 -56.000
Spui -725.000 -675.000 -279.000 -240.000 -39.000 0 -279.000
Polder Albrandswaard -57.000 -7.000 -14.000 -69.000 55.000 0 -14.000
Subtotaal -902.000 -826.000 -349.000 -363.000 14.000 0 -349.000
Winstgevend
Binnenland -1.245.000 -1.245.000 -546.000 -546.000 0 -546.000
Portland -90.000 1.804.000 -35.000 502.000 -537.000 35.000 0
Overhoeken III -205.000 -205.000 -63.000 -63.000 0 19.000 -44.000
Subtotaal -1.540.000 354.000 -644.000 -107.000 -537.000 54.000 -590.000
TOTAAL -2.442.000 -472.000 -993.000 -470.000 -523.000 54.000 -939.000

Voor het grondbedrijf Albrandswaard kunnen op basis van bovenstaande doorrekening alle risico’s worden afgedekt met een totaalbedrag van € 939.000 (benodigde weerstandscapaciteit).

Beschikbare weerstandscapaciteit

De beschikbare weerstandscapaciteit van Gemeente Albrandswaard bestaat uit het geheel aan middelen dat de organisatie daadwerkelijk beschikbaar heeft om de risico's in financiële zin af te dekken.

Beschikbare weerstandscapaciteit per 1 januari 2021
Weerstandsonderdelen Huidige capaciteit
Algemene reserve € 25.911.500
Reserve MPO € 1.905.300
Reserve Sociaal domein € 1.519.300
Beschikbare weerstandscapaciteit € 29.336.100

Relatie benodigde en beschikbare weerstandscapaciteit

Om te bepalen of het weerstandsvermogen toereikend is, dient de relatie te worden gelegd tussen de financieel gekwantificeerde risico's en de daarbij gewenste weerstandscapaciteit en de beschikbare weerstandscapaciteit. De benodigde weerstandscapaciteit die uit de risicosimulatie voortvloeit, kan worden afgezet tegen de beschikbare weerstandscapaciteit. De uitkomst van die berekening vormt het weerstandsvermogen.

 

 

 

Risico's:

Bedrijfsproces
Financieel
Imago / politiek
Informatie / strategie
Juridisch / Aansprakelijkheid
Letsel / Veiligheid
Materieel
Milieu
Personeel / Arbo
Product

 

Weerstandscapaciteit :

Algemene reserve

Reserve MPO

Reserve Sociaal domein

 

 

i

 

i

 

 

 

Weerstandvermogen

 

 

 

Ratio weerstandsvermogen = Beschikbare weerstandscapaciteit 0 € 29.336.100 0 7,4
Benodigde weerstandscapaciteit (€ 3.026.799 + € 939.000) = € 3.965.799

De normtabel is ontwikkeld in samenwerking met de Universiteit Twente. Het biedt een waardering van het berekende ratio.

Weerstandsnorm
Waarderingscijfer Ratio Betekenis
A >2 uitstekend
B 1.4-2.0 ruim voldoende
C 1.0-1.4 voldoende
D 0.8-1.0 matig
E 0.6-0.8 onvoldoende
F <0.6 ruim onvoldoende

Het ratio van Albrandswaard valt in klasse A. Dit duidt op een uitstekend weerstandsvermogen.

Risicokaart

Risico’s waarvan de oorzaken en gevolgen in klassen ingedeeld zijn kunnen geplaatst worden in een risicokaart. Deze kaart toont in één oogopslag de spreiding van de risico’s. Er wordt een onderscheid gemaakt in het bruto en netto risico. Het bruto risico geeft de situatie weer voordat er maatregelen zijn getroffen. Het netto risico geeft het resultaat na het nemen van maatregelen.

 

Geld

 

 

Bruto

 

x > €500.000

 

3

2

1

1

€250.000 < x < €500.000

 

6

1

 

 

€100.000 < x < €250.000

 

 

1

 

 

€25.000 < x < €100.000

4

7

3

 

 

x < €25.000

1

1

 

 

 

Geen geldgevolgen

 

1

1

 

 

Kans

10%

30%

50%

70%

90%

 

 

 

 

 

 

 

Geld

 

 

Netto

 

x > €500.000

1

2

3

1

1

€250.000 < x < €500.000

2

5

 

 

 

€100.000 < x < €250.000

 

 

1

 

 

€25.000 < x < €100.000

7

4

3

 

 

x < €25.000

1

1

 

 

 

Geen geldgevolgen

 

1

1

 

 

Kans

10%

30%

50%

70%

90%

Kengetallen

In dit onderdeel kengetallen geven wij duiding aan onze financiële positie. Onze begroting 2021 met haar meerjarenperspectief is financieel sluitend; om een goed beeld te krijgen van de financiële positie kijken wij naar de ontwikkelingen aan de hand van een aantal belangrijke financiële kengetallen. Per kengetal geven wij de trend weer en de betekenis ervan voor onze financiële positie. Is de trend bijvoorbeeld risicovol, gunstig, of is het een directe dreiging voor de financiële gezondheid van onze gemeente? Ze hebben geen functie als normeringsinstrument in het kader van het financieel toezicht. Het reëel en structureel sluitend zijn van de begroting blijft het bepalende criterium.

Omschrijving Jaarreke-ning 2019 Begroting 2020 Begroting 2021 Begroting 2022 Begroting 2023 Begroting 2024
Netto schuldquote 78% 51% 65% 68% 65% 62%
Netto schuldquote gecorrigeerd voor alle leningen 72% 46% 59% 62% 59% 56%
Solvabiliteitsratio 19% 34% 35% 35% 36% 36%
Grondexploitatie 15% 9% 7% 7% 7% 7%
Structurele exploitatieruimte 1,49% -2,66% -2,07% -1,47% -0,92% -2,25%
Belastingcapaciteit 123% 122% 137% 137% 137% 137%

De waarde van de kengetallen zijn ingedeeld in 3 categorieën die aansluiten bij de landelijke vastgestelde signaleringswaarden (2016). Categorie A is het minst risicovol en C het meest risicovol.

 

 

Signaleringstabel: categorie A categorie B categorie AC
Netto schuldquote <90% 90-130% >130%
Netto schuldquote gecorrigeed <90% 90-130% >130%
Solvabiliteitsratio >50% 20-50% <20%
Structurele exploitatie- ruimte begroting >0% 0% <0%
Grondexploitatie <20% 20-35% >35%
Belastingcapaciteit <95% 95-105% >105%

Schuldquote

Een belangrijke graadmeter voor de financiële positie is de omvang van onze schuldverplichtingen in relatie tot onze opbrengsten, oftewel de schuldquote. Onderstaande grafiek illustreert deze ontwikkeling.

grafisch verloop van de schuldenquote

Onze schulden zijn toegenomen. De gemeente heeft behoorlijk geïnvesteerd. Ondanks het economisch hoogtij wat we hebben gehad, vallen de structurele opbrengsten, onder andere vanuit het gemeentefonds, tegen. Wat de positieve ontwikkeling van de schuldquote veroorzaakt is de opbrengst van de aandelen van Eneco. Keuzes omtrent de besteding van deze gelden zullen hun effect hebben op de schuldquote.

In vorige begrotingen zat de prognose rond de signaalgrens, dit was niet dreigend gezien de rentestanden laag zijn. Maar er blijven risico’s. Risico’s dat rentestanden in de nabije toekomst toch sneller oplopen dan verwacht. Voorspellen is dus lastig - de quote schommelt.

Solvabiliteit

De solvabiliteit geeft aan welke gedeelte van je bezit met eigen vermogen is gefinancierd. Een woning bijvoorbeeld, deze is voor 80% gefinancierd bij de bank en 20% betaald met eigen spaargeld. In dit geval is de solvabiliteit 20%. Onderstaande grafiek illustreert de ontwikkeling van dit kengetal voor onze gemeente:

grafisch verloop van de solvabiliteit

Albrandswaard heeft een stabiele vermogenspositie, die de afgelopen jaren licht af nam. Grote investeringen/nieuwe bezittingen moesten worden gefinancierd. De reden dat we nu een sterke verbetering zien komt door de opbrengst van de aandelen van Eneco.
Die opbrengsten maken nu deel uit van de reservepositie. Keuzes omtrent de besteding van deze gelden zullen hun effect hebben op de schuldquote.
Afgelopen jaren zaten we rond de kritische grens van 20%. Voor de gemeente is het belangrijk om, daar waar mogelijk, te sparen en de weerstandscapaciteit te vergroten. De economie heeft een cyclisch karakter. Financiële tegenvallers zijn niet altijd goed te voorspellen. Door huidige risico’s die nog niet helemaal inzichtelijk zijn, bestaat ook minder zekerheid over de haalbaarheid van verwachte exploitatieresultaten en de groei van vermogen.
Gelet op de schaalgrootte (omzet) van Albrandswaard zijn wij kwetsbaar. Als een financieel risico zich manifesteert kan dat grote impact hebben op de stand van onze Algemene reserve. Het is goed de solvabiliteit te blijven volgen, zodat bij een economisch minder goede periode er tijdig onderbouwde afwegingen gemaakt kunnen worden tussen inhoud en financiën.

Grondexploitaties

Afgelopen jaren is gebleken dat grondexploitaties een forse impact hebben op de financiële positie van een gemeente. Bij grondexploitaties volgen de inkomsten altijd pas na de uitgaven. Bijvoorbeeld voor een nieuw woningbouwproject moet de grond eerst gekocht en bouwrijp gemaakt worden voordat het weer verkocht kan worden. De financiering voor grondaankopen en bouwrijp maken leiden normaal gesproken (tijdelijk) tot hogere schulden.  

Onderstaande tabel geeft de ontwikkeling weer van de (financiële) waardes van onze grondposities ten opzichte van de totale opbrengsten (exclusief reservemutaties). Daarbij geldt dat hoe lager de (boek)waardes van onze grondposities (exploitaties) zijn in vergelijking met de totale opbrengsten, des te minder financiële risico’s wij lopen. Als de waardes van de grondposities namelijk laag liggen hoeven de (grond)verkopen minder op te leveren om investeringen uit het verleden terug te verdienen.

grafisch verloop van de grondexploitaties

Onze positie is sterk verbeterd de afgelopen jaren en de prognoses zijn goed, zoals eerder verwacht. De grafiek laat zien dat we onder de signaalgrens van 20% blijven. De realisatie van sociale woningbouw (in combinatie met woningbouw in de vrije marktsector) blijft een belangrijk speerpunt. Een speerpunt met grote impact op de financiële kengetallen. Een nieuwe exploitatie zal om financiering vragen en geeft inherente risico’s bij het terug verdienen, met mogelijk risico dat de lijn omhoog schiet.

Structurele exploitatieruimte

De structurele exploitatieruimte is van belang om te kunnen beoordelen welke structurele ruimte de gemeente heeft om de eigen lasten te dragen, of welke structurele stijging van de baten structurele daling van de lasten daarvoor nodig is. De signaalgrens is daarom om ook 0%. Wanneer het cijfer negatief is, betekent het dat het structurele deel van de begroting onvoldoende ruimte biedt om de lasten te kunnen blijven dragen. In de toekomst zullen er dan opbrengststijgingen of ombuigingen gerealiseerd moeten worden.
Het kengetal laat zien dat de structurele inkomsten, de onzekerheid hieromtrent en het onstabiele karakter, zijn invloed heeft. Alsmede de opgaven die we op ons af zien komen. Hierdoor zien we het kengetal onder de signaalgrens komen. Het is nodig om kritisch te blijven kijken naar hoe structurele lasten in evenwicht kunnen blijven met structurele baten.

Gemeentelijke belastingcapaciteit

De gemeentelijke belastingcapaciteit geeft de gemiddelde woonlasten van een inwoner van Albrandswaard weer ten opzichte van het landelijke gemiddelde. Onder woonlasten wordt hier bedoeld de rioolheffing, afvalstoffenheffing en onroerende zaakbelasting (ozb).

De inwoner van Albrandswaard betaalt hogere woonlasten dan de gemiddelde Nederlander. Dit betekent echter niet dat wij als gemeente meer financiële ruimte hebben dan ‘de gemiddelde gemeente’. De rioolheffing en afvalstoffenheffing zijn namelijk financieel gesloten systemen. De baten uit deze heffingen mogen alleen besteed worden aan de bekostiging van de riolering en de reiniging. Deze kosten kunnen hoger liggen dan gemiddeld door bijvoorbeeld de aard van de grond. Om de lasten voor de inwoner niet onnodig te laten stijgen is het daarom van belang om bedrijfsmiddelen doelmatig in te zetten en/of innovatieve, kostenbesparende maatregelen te nemen. Volgens het landelijk model staat Albrandswaard in het rood (>105%). De relatieve hoge gemeentelijke belastingen zijn, gelet op het voorzieningenniveau en veranderingen in andere inkomsten, nodig om tot een sluitende begroting te kunnen komen. Komende jaren is en wordt nieuw beleid voorgelegd in de vorm van een afvalbeleidsplan en een nieuw gemeentelijk rioleringsplan. Ook al zien we de kosten op deze gebieden sterk toenemen, wordt hierbij ook afgewogen de lasten niet te laten stijgen in relatie tot inhoudelijke mogelijkheden. Ook al zien we de kosten op deze gebieden sterk toenemen, wordt hierbij ook afgewogen de lasten niet te snel te laten stijgen in relatie tot inhoudelijke mogelijkheden.


[1] Voor de belastingbetaler ligt de ozb-aanslag hoog. De hoge ozb-aanslag is te verklaren doordat de Albrandswaardse woningen een hogere gemiddelde waarde hebben dan landelijk en de tarieven hoger liggen dan gemiddeld in Nederland. 

 

Conclusie over huidig risicoprofiel

In de voorgaande onderdelen is een relatie gelegd tussen het risicoprofiel van de gemeente en het benodigde weerstandsvermogen. Onze organisatie valt in klasse A (waarderingscijfer); een uitstekend weerstandsvermogen. We kunnen derhalve stellen dat de organisatie er financieel redelijk goed voor staat.

Toch enkele kanttekeningen zijn nodig om over de huidige positie een conclusie te trekken:
1. De ontvangen prijs van de verkochte Eneco-aandelen (ongeveer € 17 miljoen) geeft momenteel een vertekend beeld, wachtende de besluitvorming van de raad over de inzet van deze gelden.
2. Onze financiële positie staat onder druk, waardoor een sluitende meerjarenbegroting niet zonder bezuinigingen en ombuigingen tot stand kan worden gebracht.
3. De gevolgen van de Corona pandemie nog niet duidelijk zijn en in deze begroting zijn meegenomen.
4. Gezien de fluctuerende Algemene uitkering, de verder verlaagde dividendopbrengsten, de mogelijk toekomstige druk op de uitgaven en nieuwe herverdelingsmaatstaven is het dus zeer essentieel om financieel gezond te blijven. We moeten daarom de komende jaren blijven vasthouden aan een structureel sluitende begroting op basis van reële ramingen.